Ciemne włoski na brodzie, tycie i zmęczenie — kiedy podejrzewać zespół Cushinga

Pojedyncze grube, ciemne włoski na brodzie lub nad górną wargą u kobiety bywają objawem hirsutyzmu, który lekarze wiążą m.in. z nadmiarem kortyzolu, czyli zespołem Cushinga. To ten sam trop, po którym w serialu „Dr House” tytułowy bohater szedł u swoich pacjentek. W praktyce klinicznej owłosienie rzadko występuje samo — towarzyszą mu przyrost masy ciała, przewlekłe zmęczenie i zmiany skórne.

Skąd bierze się nadmiar kortyzolu

Zespół Cushinga to przewlekle podwyższone stężenie kortyzolu, hormonu stresu. Od 70 do 80 proc. przypadków wynika z długotrwałego przyjmowania glikokortykosteroidów, stosowanych choćby w astmie czy reumatoidalnym zapaleniu stawów. Znacznie rzadziej odpowiadają za to guzy przysadki mózgowej — wtedy mówi się o chorobie Cushinga — albo guzy nadnerczy.

Nadmiar hormonu rozregulowuje gospodarkę hormonalną i metabolizm. Do oceny owłosienia u kobiet endokrynolodzy używają skali Ferrimana–Gallweya. Punktuje ona dziewięć okolic ciała: górną wargę, brodę, klatkę piersiową, górną i dolną część brzucha, górną i dolną część pleców, ramiona oraz uda. Każdy obszar otrzymuje od 0 do 4 punktów, a wynik powyżej 8 przemawia za hirsutyzmem. Metoda pozostaje subiektywna — zależy od doświadczenia badającego.

Objawy, które idą w parze

Obraz zespołu Cushinga tworzą zaokrąglona, tzw. księżycowata twarz, otyłość tułowia, czerwone rozstępy szersze niż 1 cm, łatwo powstające siniaki, osłabienie mięśni ud, trądzik i hirsutyzm. Nieleczony nadmiar kortyzolu prowadzi do nadciśnienia tętniczego, cukrzycy typu 2, osteoporozy, zaburzeń nastroju i obniżenia odporności.

Owłosienie typu męskiego nie przesądza jednak o rozpoznaniu. U młodych kobiet najczęstszą przyczyną hirsutyzmu jest zespół policystycznych jajników. Listę uzupełniają wrodzony przerost nadnerczy (CAH), guzy jajnika lub nadnerczy wydzielające androgeny, nadczynność tarczycy, niektóre leki — na przykład danazol — oraz hirsutyzm idiopatyczny, gdy przyczyny nie udaje się ustalić.

Jak wygląda diagnostyka i leczenie

Rozpoznanie opiera się zwykle na teście hamowania deksametazonem w dawce 1 mg, nocnym pomiarze kortyzolu w ślinie albo dobowym oznaczeniu wolnego kortyzolu w moczu. Kolejnym krokiem są badania obrazowe: rezonans magnetyczny przysadki lub tomografia komputerowa nadnerczy, które wskazują źródło nadprodukcji hormonu.

Postępowanie zależy od przyczyny. Obejmuje odstawienie lub zmniejszenie dawki steroidów, operacyjne usunięcie guza oraz leki hamujące syntezę kortyzolu, takie jak ketokonazol i metyrapon. Wytyczne towarzystw endokrynologicznych zalecają, by chorych prowadziły wyspecjalizowane ośrodki endokrynologiczne.