Podwyższony cholesterol nie daje objawów. U wielu pacjentów pierwszym sygnałem jest zawał lub udar

Ściany tętnic nie mają receptorów bólowych, więc odkładający się w nich cholesterol nie daje żadnych sygnałów ostrzegawczych — u części pacjentów pierwszym odczuwalnym objawem zaburzeń lipidowych jest zawał serca albo udar niedokrwienny. Wykrywa je proste badanie krwi, lipidogram, które pokazuje zagrożenie na wiele lat przed powikłaniami.

Cholesterol i trójglicerydy nie rozpuszczają się w wodzie, dlatego krążą we krwi połączone z białkami, jako lipoproteiny. Frakcja LDL rozwozi cholesterol do tkanek i to jej nadmiar osadza się w ścianach naczyń. HDL działa w przeciwną stronę — zbiera nadmiar cholesterolu i odprowadza go do wątroby. Trójglicerydy stanowią zapasową formę energii gromadzoną głównie w tkance tłuszczowej.

Co pokazuje lipidogram

Badanie obejmuje cztery parametry: cholesterol całkowity, LDL, HDL i trójglicerydy. Krew pobiera się z żyły, zwykle rano. Starsze zalecenia wymagały 9–12 godzin bez jedzenia z powodu poposiłkowego wzrostu trójglicerydów, ale nowe wytyczne europejskie dopuszczają pobranie po posiłku, bo różnice w wynikach okazały się znikome. Laboratoria często wyliczają LDL ze wzoru Friedewalda. Przy trójglicerydach powyżej 400 mg/dl metoda traci dokładność i potrzebne jest oznaczenie bezpośrednie.

U osoby bez dodatkowych obciążeń cholesterol całkowity powinien być niższy niż 190 mg/dl, a trójglicerydy niższe niż 150 mg/dl. Docelowe stężenie LDL zależy od ryzyka sercowo-naczyniowego: u osób zdrowych wystarczy poniżej 116 mg/dl, przy wysokim ryzyku granica spada poniżej 70 mg/dl, przy bardzo wysokim — poniżej 55 mg/dl. HDL poniżej 40 mg/dl u mężczyzn i 45 mg/dl u kobiet oznacza słabszą ochronę naczyń.

Rzadkie objawy widoczne gołym okiem

Zmiany na skórze pojawiają się głównie przy bardzo wysokich stężeniach lipidów, najczęściej uwarunkowanych genetycznie. Na powiekach powstają żółtaki, czyli płaskie żółtawe grudki tłuszczu, podobne złogi tworzą się na ścięgnach dłoni i ścięgnie Achillesa. Wokół rogówki może wystąpić szarobiały pierścień — łuk rogówkowy. Jeśli lekarz widzi go u pacjenta przed 50. rokiem życia, podejrzewa hipercholesterolemię rodzinną. Trójglicerydy powyżej 500 mg/dl grożą ostrym zapaleniem trzustki. Brak takich zmian niczego nie wyklucza, bo większość chorych nie ma żadnych objawów.

Jak powstaje zawał

Nadmiar cząstek LDL przenika do wewnętrznej warstwy tętnicy i tam się utlenia. Komórki układu odpornościowego pochłaniają ten tłuszcz i zmieniają się w komórki piankowate, które budują rdzeń blaszki miażdżycowej. Rosnąca blaszka ogranicza dopływ krwi do serca, co daje dławicę piersiową przy wysiłku. Gdy niestabilna blaszka pęka, w tym miejscu tworzy się skrzeplina i nagle blokuje przepływ — to zawał. Zamknięcie tętnicy mózgowej kończy się udarem niedokrwiennym, a zwężenie tętnic nóg daje ból łydek podczas chodzenia.

Pierwszy lipidogram powinna wykonać każda dorosła osoba. Zdrowi mężczyźni badają lipidy regularnie od 40. roku życia, kobiety od 50. lub po menopauzie. Wcześniej kontrolują się palacze oraz pacjenci z nadciśnieniem, cukrzycą i otyłością brzuszną. Zawał lub udar u ojca przed 55. rokiem życia albo u matki przed 65. zwiększa ryzyko odziedziczenia zaburzeń. W rodzinach z ciężką hipercholesterolemią genetyczną dzieci bada się między 2. a 10. rokiem życia, a prawidłowy wynik powtarza się średnio co 5 lat.